2025/07/24 by ذیلابی, نگار, alemzadeh, Hadi
Arts and Humanities · Social Sciences · #Arab plan #Architecture and Cultural Influences #Fahraj Mosque #Historical and Architectural Studies #Islamic Studies and History #Islamic architecture #Prophet’s Mosque #Tari Khaneh Mosque #early mosques in Iran
paper · doi:10.71871/jhcin.2025.1212908
openalex publication_date 2025/07/24 · openalex created_date 2025/12/13 · openalex updated_date 2026/07/01
مسجدالنبی نخستین عبادتگاه مسلمانان درمدينه بود که الگوی شبستانی آن تا مدتها در بسيارى از جهان اسلام و از جمله در ایران تقلید مىشد. این تقلید در برخی از پژوهشهای تاریخ معماری اسلامی بهویژه نزد سنتگرایان به مثابه الگویی مقدس توصیف شده است. در این پژوهش با رویکردى تاریخی تلاش شده است بافت بنای مسجدالنبی و ذهنیات جامعهی اسلامی درباره این مسجد و مساجدى که در سدههای اولیه اسلامی در ایران از این الگو تقلید كردهاند، بررسی گردد. پرسش اصلی این است که آیا الگوی عربی مسجدالنبی در ایران با نگاهی سراسر تقلیدی و قدسیانگارانه بازتولید شد یا اينكه این روند بیشتر تابع اقتضائات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقلیمی خاص ایران بوده است؟ پاسخ اين پژوهش بر این فرضیه استوار است که تقليد از طرح مسجدالنبی در عمل کنشی عرفى و معمارانه برای پاسخگویی به نیازهای مومنان نخستین بوده است و با اینکه بنای مسجدالنبی به عنوان نخستین مسجد و با توجه به ذهنیات مومنان نخستین طبعا متضمن رگههایی از اثرگذاری دينمدارانه بوده، اما تقلید از نقشهی آن بر مقتضای شرایط زمان و برآمده از عرف معمارى رایج بوده است. برای آزمودن این فرضیه، پژوهش بر پایه توصیف مسجدالنبی در متون کهن اعم از متون تاریخی و حدیثی (و با تاکید بر ذهنیات مسلمانان نخستین در این باره) و نیز بررسی دو نمونه از مساجد مهم ایرانی، یعنی فهرج و تاریخانه تدوين شده است.