2024/12/29 by Müge ÇİFTYÜREK · 1 voice
Arts and Humanities · #Turkish Literature and Culture #Cultural and Sociopolitical Studies #Linguistics and Cultural Studies
paper · doi:10.29135/std.1495000
openalex publication_date 2024/12/29 · openalex created_date 2024/12/29 · openalex updated_date 2026/07/02
18. yüzyılın ikinci yarısından sonra Avrupa merkezli gelişen Endüstri Devrimi’nin etkileri, Osmanlı Devleti’nde modern sanayileşme hamlelerini başlatmıştır. 19. yüzyıldan itibaren Osmanlı coğrafyasında çeşitli sektörlere ait olmak üzere Batı modelinde seri üretim yapan fabrikaların inşa edilmesine hız verilmiştir. Bu sektörler içinde yer alan dokumacılık, hammadde bolluğu sebebiyle Osmanlı Devleti’nin en yaygın sanayi kolu olmuştur. Hammadde olarak pamuk, yün, keten, ipek gibi ürünler kullanılan söz konusu sektörde, özellikle pamuk öncü bir rol oynamıştır. Endüstri Devrimi ile birlikte İngiltere, pamuklu dokuma sektöründeki hammadde ihtiyacını, 19. yüzyılda pamuk üretiminde hızlı bir yükselişe geçen Amerika’dan karşılamıştır. Ancak 1861’deki Amerikan İç Savaşı pamuk tedarikinde aksaklıklara yol açınca İngilizler, pamuk kaynağı arayışında Osmanlı topraklarına yönelmiştir. Bu bağlamda, Batı Anadolu ve Çukurova bölgesinde pamuk üretiminin niteliğini ve yaygınlığını artırma hedefiyle çalışmalar yürütülmüştür. Doğal olarak, söz konusu bölgelerde pamuk üzerine kurulu bir sanayinin de gelişmesine zemin hazırlanmıştır. Konu gereği, Adana, Tarsus ve Mersin gibi kentlerin bulunduğu Çukurova ele alındığında, 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra pamuğun temizlenmesi ve işlenmesine yönelik çırçır, iplik ve dokuma fabrikaları inşa edilmiştir. Bu fabrikaların gayrimüslim girişimciler tarafından kurulduğu görülmektedir. Bunlardan biri de Thomas Athanassiadi ve Oğulları Çırçır Fabrikası’dır. Thomas Athanassiadi diğer adıyla Hacı Toma, Niğde’nin Bor kazasından gelip Mersin’e yerleşen ve Rum asıllı bir tüccardır. Çalışmada, öncelikle, Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinden hareketle fabrikanın inşa süreci ve mimarisi aydınlatılmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte, çeşitli yıllarda basılmış olan Annuaire Oriental yani Şark Ticaret Yıllıkları da fabrikanın tarihine ışık tutmuştur. Daha sonra Mersin’i konu alan kaynaklardaki bilgilerle ve bu kaynaklarda tespit edilen bir fotoğraf vasıtasıyla fabrikanın mimarisi detaylandırılmaya çalışılmıştır. Mersin kentinin ticari ve sınai hayatına kuşkusuz katkı sağlayan fabrika, Osmanlı pamuk sanayisinin modernleştirilmesine yönelik hamlelerinin somut bir örneği olması açısından da önemli veriler sunmaktadır.